Genel Bilgiler ve Testleri Etkileyen Faktörler

Merkez biyokimya laboratuvarında rutin biyokimya, idrar tetkiki, kan gazı ve ilaç düzeylerini ölçen cihazlar, agaroz jel elektroforezi, HPLC (Yüksek performanslı sıvı kromatografisi), cihazı bulunmaktadır.

Acil laboratuvarda acil biyokimya testleri, kan gazı, idrar tetkiki, hemogram, sedimantasyon, periferik yayma, koagülasyon testleri (PT, PTT, D-Dimer), alkol düzeyi, ßhCG, kardiyak testler (CK-MB mass, troponin-I, myoglobin, pro-BNP) ve ilaç düzeyleri ( salisilat, asetaminofen vb.) çalışılmaktadır.

Hormon laboratuvarında rutin hormon testleri, kanser markerları, 3'lü ve 2'li tarama testleri ile vitamin düzeyleri bakılmaktadır.

Testleri Etkileyen Faktörler

Test sonuçları bazı faktörlerden etkilenmektedir. Güvenilir sonuçlar elde etmek için bunlara dikkat etmek gerekmektedir.

Tüm testler için genel olarak 10-12 saat açlık sonrası numunelerin verilmesi gerekmektedir.akşam 9 dan sonra çay,kahve dahil hiçbir sey yenilmemesi ve içilmemesi istenmektedir.

Postür: Ayakta duran bir kişide kan hacmi yatan bir kişiye göre 600-700 mL daha azdır Bu durum kan hacminde %10 civarinda azalmayı gösterir.Gerçek neden kanın proteinsiz sıvısının doku arasına geçmesi olup plazma hacminde önemli farka neden olur. Bunu paralel olarak enzimler ve protein hormonlar dahil tüm proteinlerin, proteinlere kismen bağli kalsiyum ve bilirübin ve proteine bağlı ilaçlarin konsantrasyonu etkilenir.

Egzersizin etkisi: Egzersizin vücut sıvılarının yapılarına etkisi aktivitenin süresi ve yoğunluğu ile ilgilidir. Örn; özellikle CK olmak üzere AST,LDH,Laktat yükselebilir.

Hospitalizayon ve immobilizasyon: Birkaç gün yatma sonrası plazma ve ekstrasellüler sıvı hacmi azalır.Bu duruma paralel olarak hematokrit artar. Uzun süreli yatma sonucu sıvı retansiyonu oluşur ve serum protein 0,5g/dL, albumin 0.3 g/dL azalma gösterir. Ayrica kemikten Ca mobilizasyonu ile iyonize kalsiyum artar. Uzayan immobilizasyon plazma kortizonün sirkadiyen değişimini genişletir. Katekolaminleri azaltır.

Sirkadiyen değişim :Beden sıvılarının çoğu yapıtaşı gün boyu döngüsel değişim gösterir. Bu değişimlere katkıda bulunan başlıca faktörler postür, aktivite, beslenme, stres, gün ışığı, karanlık, uyku ve uyanıklıktır. Bu döngüsel değişimler oldukça büyük değerlere varabildiğinden numune alma standardizasyonunun iyi denetlenmesi gerekir.

Büyüme hormonu uykuya daldıktan kısa süre sonra yükselir. Oysa bazal plazma insülini, sabah ve akşam daha yüksek düzeydedir. İdrar hacmi ve kreatinin atılımı gece azalır.

Tablo 1: Bazı analitlerin gün içinde gösterdiği değişimler.

Analit

Maksimum Olduğu zaman

Minimum Olduğu zaman

Günlük Değisim Yüzdesi

ACTH 6-10 0-4 150- 200
Kortizol 5-8 21- 3 180 – 200
Testosteron 2-4 20-24 20-24
TSH 20-2 7-13 5-15
T4 8- 12 23-3 10-20
Prolaktin 5- 7 10-12 80-100
Renin 0-6 10 –12 120 –140
Epinefrin 9 –12 2-5 30-50
Demir 14-18 2-4 50-70
Potasyum 14-16 23 –1 5 –10

Besinlerin etkisi: Bazı plazma yapıtaşlarının derişimi yakın zamanda yenilip içilen besinlerden etkilenir. Bunların içinde kan glukozu, trigliserid, alkalen fosfataz (özellikle intestinal izoenzim)sayılabilir. Protein fazla alımı üre,amonyak ve ürik asit değerlerini etkilemektedir.Ayrıca serumun lipemik olması ölçümler için kullanılan yöntemleri etkileyebilir.Kahve,çay,kola gibi kafein bulunan içecekler yapıtaşlarının konsantrasyonu üzerine önemli bir etkiye sahiptir. Bazı testler için özel diyet gerekmektedir.(HVA,VMA,Katekolaminler,metanefrinler)

Açlık durumu: Açlık kan şekeri düzeyi ölçümü gibi bazı testler için istenen bir durum olduğu gibi laboratuvar işleminin standardizasyonu ve teknikleri açısından numune alımında 10-12 saatlik açlık istenir. Bu durumun 16 saatten uzun olmaması gerekir. Bu durumda özellikle glukoz,bilurubin,trigliserid seviyeleri etkilenmektedir.

Sigara içme: Nikotinden dolayı sigara birçok testi etkiler. Bunların içinde lipidler, hormonlar, B12 vitamini, CEA gibi parametreler sayılabilir.

Alkol kullanımı: Numune verilmeden en azından son 24 saat içerisinde alkol alınmamalıdır. Ürik asit, trigliserid, laktat yükselebilmektedir. Uzun süreli alkol kullanımında GGT, HDL, MCV degerleri artabilmektedir.

İlaçların etkisi: İlaçlar analiz yönetimlerini in vitro etkilediği için in vivo değişmelere de yol açabilirler. Bu durum ileride her test için ayrı ayrı belirtilmiştir.

Yüksek ateş: Serum hormon değerleri yanısıra lipidler, kalsiyum, ürik asit gibi birçok parametreyi etkiler.

şok ve travma: Doku hasarına göre birçok değişime yol açabilir.

Cinsiyet ve yaşın etkisi: Hastanın yeni doğan, puberte, yetişkin olmasına ve cinsiyete göre çeşitli hormon, enzim, lipidler elementler gibi birçok parametre değişim gösterir. Örn: alkalen fosfataz kemik büyümesine paralel olarak pubertede en yüksek değerlere ulaşır. Puberteden sonra aktivide azalır. Menstrüel döngü sırasında da kadında hormon değerleri çok değiştiğinden LH, FSH gibi tetkikler için kan gönderilirken döngü gününün de belirtilmesi unutulmamalıdır. Ca 125 menstrüel periyotta normalin 2 katına çıkabilir.

Gebelik: Down sendromu riski için yapılan ilk ve ikinci trimester testlerinin ultrason verileri kan alınma gününde olmalıdır.

Numune Alımı Laboratuvarda kullanılan numuneler çok çeşitlidir. Serum, plazma, tam kan, eritrosit paketi, lökosit paketi, mide suyu, tükürük, safra, idrar, gaita, ter, ayrıca çeşitli sıvılar (plevral, perikardiyal, amniyosentez sıvıları gibi), böbrek - safra taşları, saç, doku materyali ve semen bunların başlıcalarıdır.

Numuneleri alırken de dikkat edilmesi gereken durumlara uyulmalıdır. Kan numunesi alınan kola takılan turnikenin bir dakikadan fazla kalmaması gerekir. Turnike ile yapılan birkaç dakikalık staz venöz kanda birçok parametreyi etkiler. Örn; ALT, CK, LDH, albumin, bilirübin, Ca %5 - 10 civarında artarken; glukoz, fosfat %2 - 5 civarında azalır. Sıvı veya kan vermede kullanılan bir damar ve setten örnek alınmamalıdır. Mecbur kalınırsa enfüzyona 10-20 dakika ara verildikten sonra numune alınabilir. Bu durumlarda diğer kol tercih nedeni olmalıdır.Alınan kanın hemolize olmaması için azami gayret gereklidir. Hemoliz, hem serumda potasyum, fosfor, enzimler gibi parametrelerin yüksek çıkmasının yanısıra diğer ölçüm yöntemlerinde de hataya neden olur. Kan örneğine eklenen antikoagülan da önemlidir. Kanın ölçülecek parametreye uygun antikoagülanla alınması gereklidir. listemizde bu durum testlere göre ayrı ayrı belirtilmiştir. Hemen çalışılmayacak örneklerin de bekleme süresi ve derecesine dikkat edilmemesi durumunda istenmeyen hatalı sonuçlar çıkabilir.